Ontwikkelingstrauma
Een traumatische ervaring is een heel ingrijpende ervaring, maar niet elke ingrijpende ervaring is ook een traumatische ervaring. Een trauma is niet de gebeurtenis zelf, maar wat het met je gedaan heeft. En dat is voor iedereen iets anders.
Ontwikkelingstrauma is complex. Het wordt ook jeugdtrauma of complexe ptss genoemd. In de volksmond heet het ‘Oud zeer’.
Dit soort trauma is iets waar veel mensen mee worstelen, maar waar nog altijd niet zo makkelijk over wordt gepraat. Omdat het niet aanwijsbaar, bewijsbaar en onbekend is. En onbekend maakt onbemind. Dus voor je op een helend pad bent heb je er al (te) lang mee rondgelopen.
Ontwikkelingstrauma kan ontstaan door onveilige ervaringen in je jeugd. Gebeurtenissen die diepe sporen achterlaten en die invloed hebben op de rest van je leven. De overlevingsrespons blijft lang aan staan en dat heeft vergaande gevolgen. Je hebt te maken met een puzzel, waar je pas later achter komt die die er is. Vastlopen is een van de grootste aanleidingen om onderzoek naar die puzzelstukjes te doen. Je bent op zoek, maar je weet niet precies waarnaar.
Structureel gemis
Ontwikkelingstrauma ontstaat in de eerste levensjaren, als gevolg van structurele onveiligheid en/of emotionele onbeschikbaarheid van je ouders of opvoeders. (En zelfs voor je geboorte registreert je zenuwstelsel al onveiligheid!) Verwaarlozing, misbruik, of verlies zijn voor een jong kind beangstigende ervaringen. Je brein is nog niet ontwikkeld om evenwichtige conclusies te trekken. Het reageert vanuit het ‘overlevingsdeel’ dat het reptielenbrein genoemd wordt. Je bent met dit deel van je brein niet in staat om woorden te geven aan je ongemak. Bovendien had je nog geen woorden, omdat je te klein was. Dat alles voelen was overspoelend en angstig. Vanuit het reptielenbrein gezien is het neurologisch niet mogelijk om een gezonde verbinding met de mensen om je heen aan te gaan. Een recept voor emotionele terugtrekking en isolatie.
Onveiligheid
Hoe jouw ouders/verzorgers in hun situatie terechtkwamen staat los van jouw ervaring.
Jij hébt die ervaringen met verwaarlozing of mishandeling, die structureel onveilig voor je waren. Die onbeschikbaarheid kan leiden tot diepe gevoelens van veroordeling, afwijzing, verlating en schaamte. Het lastige is vaak dat er geen bewijs is, geen getuigen, maar jij zit al jarenlang met vragen. Waar hoor je bij? Wat is veilig? Mag je wel jezelf zijn? Heb ik schuld? Hoe kun ik mij uiten zodat ik begrepen wordt? En mag dat? En dan zijn er ook de uitersten van ongemakkelijke gevoelens die soms als een storm door je heen razen, of die ijzig stil zijn. Je loyaliteit naar je ouders maakt dat het lang kan duren voor je erkent dat je ‘niet lekker in je vel’ zit. Heel begrijpelijk. En toch is het voor jezelf – zonder een schuldvraag te beantwoorden – belangrijk om met je ongemak aan het werk te gaan.
Copingstrategieen om te overleven
Veel denk- en gedragspatronen zijn ontstaan in je (vroege) jeugd.
Een tijd waarin je nauwelijks woorden had en in je ervaring van onveiligheid bepaalde conclusies hebt getrokken. Die zitten diep. Maar ook later zijn voedende relaties, steun en bescherming belangrijk voor je ontwikkeling. Of die ervaringen in je jeugd traumatisch waren, blijkt vaak pas achteraf. Dat hangt af van de impact op de langere termijn. Daarom wordt je je mogelijk pas op latere leeftijd bewust van jouw ontwikkelingstrauma.
Je hebt dus al die jaren verschillende copingstrategieën geprobeerd. Je ging de problemen proberen op te lossen, er nog harder over denken, of piekeren. Je bent met wilskracht in actie gekomen of bleef juist afwachten of uitstellen. Je nam overal de verantwoording voor, verlegde je hoop op redding bij anderen of ging lastige situaties en mensen vermijden. Je liet je emoties de vrije loop, of verdoofde ze juist. Je zocht de schuld bij jezelf of legde die juist altijd bij anderen. Die superkritische blik staat altijd aan, omdat je op je hoede bent voor herhaling.
Ergens komt dat moment dat je denkt: “ik kan niet meer”. Uitgeput. De put is leeg. En je bent niet meer voldoende aangesloten op je Zelf.
Symptomen
Kenmerken van traumatische ervaringen kunnen heel verschillend zijn.
Bedreiging, controleverlies, machteloosheid en een overspoeld zenuwstelsel zijn de belangrijkste. Emoties en opgebouwde spanning kunnen lang in je lichaam blijven vastzitten. Ongemerkt. Daarom kan ontwikkelingstrauma lang verborgen blijven, omdat je ‘coping mechanismen’ (overlevingsstrategieën) een tijd goed leken te werken. Een breed scala aan symptomen bouwde zich op, die je steeds weet te tackelen. Totdat je uitgeput bent. Je bent van je ‘Zelf’ weggeraakt.
Nu je al tot hier gelezen hebt, nodig ik je uit om eens te kijken naar deze veel voorkomende symptomen. Ze erkennen is al een klus op zich, maar wanneer je daar de moed voor kunt opbrengen, kan dat de start zijn van een nieuw pad in je innerlijk landschap en een vrijer leven.
🧠 Psychisch
- Chronische angst, hyperalertheid, schrikreacties
- Moeite met het reguleren van emoties (snel overspoeld zijn, woede-uitbarstingen, dissociatie)
- Een negatief zelfbeeld: “Ik ben fout”, “Ik ben te veel”, “Ik moet mezelf bewijzen”
- Moeite om anderen te vertrouwen
- Depressie of aanhoudende leegte
🫂 Relationeel
- Bang om verlaten te worden, angst voor nabijheid
- Moeite met grenzen
- Overmatige zorg voor anderen
- Terugkerende patronen
- Problemen met relaties, school, werk
- Sociaal isolement
🫀 Lichamelijk
- Chronische stress met een overbelast stresssysteem
- Slaapproblemen, hoofdpijn, darmklachten, chronische pijn
- Somatisch onverklaarbare klachten
- Verhoogde ontstekingsgevoeligheid
- Uitputting of burn-out
- Groter risico op verslavingen (als gevolg van coping)
- Letsel door ongevallen
🎓 Functioneel / maatschappelijk
- Problemen met het verwerken van informatie
- Concentratieproblemen (door hyperalertheid of dissociatie)
- Moeite met plannen en organiseren. (Steeds opnieuw beginnen, dingen niet afmaken.)
- Wisselingen van werk, taken en functies
- Vermoeidheid, verminderde belastbaarheid
- Ziekteverzuim
- Financiële stress, instabiliteit
💔 Innerlijk
- Een gevoel van ‘anders zijn’
- Schaamte of schuld die niet van hen is
- Een gevoel van leegte of verlies
- Splitsing tussen ‘wie je bent’ en ‘hoe je jezelf voordoet’
- Een permanent gevecht om veiligheid, liefde of rust
Ontwikkelingstrauma heeft een prijs op veel niveau’s. Maar je overlevingskwaliteiten kunnen door transformatie een kracht worden.
Veel mensen met ontwikkelingstrauma ontwikkelen óók:
🌟 Prachtige kwaliteiten
- Grote gevoeligheid en empathie
- Creativiteit
- Doorzettingsvermogen
- Intuïtie
- Sterk verantwoordelijkheidsgevoel
- Vermogen tot diepe verbondenheid wanneer veiligheid eenmaal voelbaar is
Herstel
Veel mensen met ontwikkelingstrauma ervaren dat ze ‘verschillende kanten’ in zichzelf hebben die soms botsen of overweldigend zijn. In het handboek van de psychiatrie valt dit onder dis-order.
Maar, wat als je die verschillende kanten nou juist in het leven hebt geroepen in die situaties van nood? Uit angst, eenzaamheid en onbegrip? Overlevingsmechanismen zijn ‘waar’ voor jou, want het heeft je al tot hier gebracht. Je bent er nog. Maar ze hebben een prijs, want ze zijn nu nog een belasting voor je hele systeem. Je deed op allerlei manieren al onderzoek en hebt al vaak geprobeerd om te veranderen met goede voornemens. Maar helaas werken die goede voornemens niet, juist omdat er zoveel onbewuste overtuigingen op de achtergrond mee draaien.
Het goede nieuws is dat herstel mogelijk is, hoewel het een lang proces kan zijn met:
Wat er nodig is
Er zijn verschillende manieren om te werken aan het herstellen van een overprikkeld zenuwstelsel en de patronen die daaruit zijn ontstaan. Wat daarbij cruciaal is, is:
- hulp: je hoeft het niet alleen te doen. Onveiligheid is ontstaan in relatie en herstel kán met behulp van relaties;
- een veilige en ondersteunende omgeving: een omgeving waarin je je zich gezien, gehoord en begrepen voelt; gezonde en respectvolle relaties met vrienden, familie of therapeuten;
- lichaamsgerichte activiteiten: waarbij je met aandacht bij je lichaam kan zijn; wandelen, yoga, dansen, massage;
- geduld en tijd: herstel van trauma kost tijd. Het is belangrijk om geduld met jezelf te hebben. Vooruitgang kan alleen met kleine stapjes. Herstel van ontwikkelingstrauma is een proces van groeien, leren en het vrijmaken van je veerkracht.
- vertrouwen: dat groeit met de tijd. Hoe meer Zelf je vrijmaakt in de loop van het proces, hoe groter je innerlijk vertrouwen.
Bewustwording
Door te onderzoeken wat jouw overlevingsmechanismen zijn ontstaat er bewustwording.
Bewust worden van achterliggende gedachten, gevoelens en sensaties is de sleutel om ontspanning te brengen in je systeem. Zodat je onbelaste Zelf weer de ruimte krijgt. Wanneer je je van je belastende delen bewust wordt komt er brein-ruimte vrij. De blokkades lossen op en het Zelf kan weer gaan stralen, als het licht in het donker.
De benadering van Internal Family Systems
Bij de methode van Internal Family Systems (IFS) erkennen we júist de verschillende kanten in je persoonlijkheid, die simpelweg ‘delen’ worden genoemd. We onderzoeken ‘het onbewust sturende’ vanuit het lichaam en je gewaarzijn door ermee in gesprek te gaan.
Bij Internal Family Systems zijn alle delen welkom.